Хронология
Тұқымды тану бір ғана сөз емес: FCI рәсімін оқып, нәтижені құжаттан бұрын жарияламау жолы
FCI-дің ашық қосымшасы жаңа тұқымды түпкілікті тануға апаратын жолды: мерзімді, ұрпақты және деректер пакетін сипаттайды. Оның тазы туралы әңгімеде неге маңызды екенін, бірақ өздігінен келесі кезеңнің өткенін дәлелдемейтінін талдаймыз.
«Тану» деген сөздің мағынасы неге жиі жоғалады
Тұқым туралы жаңалықта «тану» сөзі соңғы нүкте сияқты естіледі. Оны тақырыпқа шығару, көрмеде қайталау, ашықхатқа не күшік туралы хабарландыруға жазу оңай. Бірақ шын жағдайды түсінгісі келетін оқырманға бұл қысқа формула өте аз нәрсе айтады. Қай ұйым сөйлеп тұр? Қай құжат туралы сөз? Ол қай күнге дейін күшінде? Бұл шешім бе, рәсімнің сипаттамасы ма, әлде болашақ шешімге деген үміт қана ма? Қазақы тазыда бұл сұрақтар анық көрінеді, себебі FCI-дің халықаралық номенклатурасы мен Қазақстанның ұлттық стандарты қатар бар. Екі дереккөз де маңызды, әрқайсысы өз шеңберінде ресми, бірақ бір-біріне айналмайды. FCI-дің тағы бір ашық құжаты жаңа тұқымды түпкілікті тану рәсімін сипаттайды. Оны кейде көзбен өтіп шығу жеткілікті баспалдақ деп оқиды. Шын мәнінде рәсім басқа үшін қажет: ол ұйым түпкілікті шешімді қарау үшін қандай негіздерді қажет деп санайтынын көрсетеді. Оқырман халықаралық реттеу маманына айналуға міндетті емес. Бір қарапайым айырманы ұстау жеткілікті. Қандай деректер берілуі тиіс деген ереже мен сол деректер беріліп, бағаланды деген шешім – бір нәрсе емес. Осы айырма жоғалса, тұқымның құжаттық тарихын ыңғайлы аңыз алмастырады. Ол көрінсе, тазы туралы сабырлы әрі нақты айтуға болады және қауым атынан берілген уәде жарияланған фактінің орнына өтпейді.
FCI қосымшасы нақты нені сипаттайды
FCI-дің түпкілікті тану рәсімі туралы ашық қосымшасы тазыны дайын мысал ретінде атамайды және оның жеке бір межеден өткені туралы хабарламайды. Оның нысаны кеңірек: бұл алдын ала танылған жаңа тұқымдарға арналған жалпы тәртіп. Құжатта ең аз мерзім мен ұрпақ саны, сондай-ақ қарауға ұсынылуы тиіс мәліметтер пакеті аталады. Онда популяция саны, денсаулық, мінез-құлық, туу және көрмелер туралы деректер көрсетілген. Тізімнің ұзындығы ғана маңызды емес. Әр тармақ тұқым мәртебесін бір әсерлі фотосуретпен, бір рингпен, бір жарияланыммен не иесінің әңгімесімен растауға болмайтынын еске салады. Рәсім бақылауға болатын деректердің жиынтығына және олардың уақыт бойындағы дамуына қарайды. Бірақ оқырман ұйым үшін бос орынды өзі толтырмауы тиіс. FCI жалпы тәртіпте осындай мәліметтерді сұрайды дегеннен, олардың дәл тазы бойынша жиналғаны, FCI-ге берілгені, жеткілікті деп танылғаны немесе белгілі бір күні қаралғаны шықпайды. Әр қорытындыға өз дереккөзі керек. «Әділеттегі» ұлттық құжат басқа міндет атқарады. Ол қазақстандық стандартты жариялайды және елдің нормативтік контексімен байланысты; оны ашып, оқып, реквизиті бойынша тексеруге болады. Ол тұқымның ұлттық өрісте қалай сипатталғанын көруге көмектеседі. Алайда ұлттық стандарттың бар болуы халықаралық рәсім хаттамасы емес. Сондықтан адал дереккөз картасы бір «ең басты» парақтан емес, әртүрлі сұраққа жауап беретін бірнеше құжаттан тұрады.
Жол, шарт және шешім: үш бөлек қабат
Айқайлы ұрансыз әңгімені елестетейік. Бірінші қабат – жол. FCI қосымшасы түпкілікті тану бір мәлімдемеге құрылмайтынын түсіндіреді: бақылау мерзімі, бірнеше ұрпақ және расталатын деректер жиынтығы керек. Екінші қабат – шарттар. Ұлттық стандарт пен онымен байланысты құжаттар тұқым Қазақстанда қалай сипатталып, реттелетінін көрсетеді. Олар ұлттық тәжірибе үшін маңызды болуы мүмкін, бірақ редакцияға FCI орнына халықаралық кезеңді санауға құқық бермейді. Үшінші қабат – шешім. Бұл құзыретті ұйымның жеке актісі не ресми жазбасы; онда тұқым, күн және қабылданған мәртебе тікелей аталады. Тек осы қабат белгілі бір кезеңнің шын аяқталғанын хабарлауға мүмкіндік береді. Мұндай сызба тым сақ көрінуі мүмкін, бірақ ол кинологтардың еңбегін де, ұлттық құжатты да, иелердің көп жылғы қамқорлығын да кемітпейді. Керісінше, өзгенің еңбегін жарнамалық белгі ретінде қолдандырмайды. «Бәрі танылып қойды» деген ашық сөйлем әртүрлі мағына беруі мүмкін: алдын ала тану, ұлттық стандарттың бекітілуі, каталогқа кіру, нақты жарыс шешімі немесе репостың қайта айтылуы. Сөйлеген адам нақты құжатты көрсетпесе, оқырман ненің айтылғанын білмейді. Редакциялық талдау сенімді дауыспен белгісіздікті жасыруға тиіс емес. Онда дереккөзді, күнді және тұжырымның дәл деңгейін атаған пайдалы. Ашық карточка provisional сөзін қолданса, оны тексеру күніндегі карточка мәртебесі ретінде жеткізуге болады. Бірақ оны түпкілікті тану туралы хабарға айналдыру да, ұлттық стандартты маңызы жоқ деу де қате. Құжаттар бәсекелеспейді; олар әртүрлі сұраққа жауап береді.
Дауыс көтерген хабарды бірнеше минутта қалай тексеруге болады
Оқырман жазбаның тонына тәуелді болмаудың практикалық жолына ие. Алдымен қайта айтылған мәтіннің емес, бастапқы құжаттың сілтемесін сұраған жөн. Кейін нақты сұрақ қою керек: «қазір қандай халықаралық мәртебе көрсетілген?», «қай ұлттық стандарт қолданыста?» немесе «түпкілікті тану туралы жеке шешім бар ма?». Бірінші және үшінші сұраққа FCI беті не құжаты, екіншісіне жарияланған ұлттық жазба ізделеді. Одан соң файл атауын ғана емес, күнін, органын және тұжырымын көру маңызды. «Қабылданды», «мақұлданды», «алдын ала», «қолданыста» және «ұсынылады» секілді сөздер бірін-бірі алмастырмайды. Жақсы хабар оларды қысқартумен жасырмайды. Ол сырттай қарағанда қарапайымырақ болады, есесіне оқырман бір айдан кейін тексерісті қайталап, жаңаруды байқайды. Бұл тәртіп тұқым мәртебесін күшік сату, қаражат жинау, іс-шараға тіркеу не желідегі дауда дәлел ретінде қолданғанда ерекше керек. Рәсім туралы құжат нақты иттің шежіресін, денсаулығын, мінезін, жұмыс қасиетін не сатушының адалдығын растамайды. Ұлттық стандарт та жануардың паспортына айналмайды және ұстау жағдайын тексеруді алмастырмайды. Егер хабарландыруда бір мәртебеден бәрі туралы қорытынды жасалса, тұжырымдарды бөліп, әрқайсысына дереккөз сұрау керек. Мұнда редакция адамдарға үкім шығармайды. Ол оқырманға маршрутты көрсетеді: бастапқы құжат, мағынаны дәл жеткізу, тексеру күні және әлі расталмаған нәрсеге бөлек орын.
Бұл талдау нені растай алмайды
Бұл материал бүгін қазақы тазы туралы қанша дерек жиналғанын, қандай досье FCI-ге берілгенін және олардың қарауға қабылданған-қабылданбағанын анықтамайды. Редакцияда ұйымдардың ішкі хаттарына, жабық жұмыс материалдарына не отырыстарына қолжетім жоқ. Біз өтінімге кіруі мүмкін иттер тізілімін, медицина деректерін, сынақ нәтижесін не көрме статистикасын көрген де, тексерген де жоқпыз. Сол себепті мәтін рәсімнің нақты шарттары орындалды деп қорытынды жасамайды. Ол қазақстандық стандартты белгілі бір дауда не қызметте қолдану туралы құқықтық кеңес те бермейді және құжаттардың басымдығын белгілемейді. Ол үшін жағдайдың нақты ережесі мен құзыретті маман қажет. Соңында, бұл далалық репортаж емес. Мұнда FCI-мен, мемлекеттік органмен, өсірушімен немесе иемен сұхбат жоқ, «бәрін өткізіп қойды» деген расталмаған әңгімелер де жоқ. Мұнда екі ашық дереккөз және олардан шығатын шектеулі қорытынды бар: рәсім талаптарды түсіндіреді, ұлттық стандарт ұлттық контурды сипаттайды, ал рәсім нәтижесі тек жеке ресми жарияланым шыққанда аталуы тиіс. Егер FCI-дің жаңа актісі пайда болса не ұлттық редакция өзгерсе, жазба жаңа күн мен нұсқамен қайта тексеріліп жаңартылуы керек. Оған дейін ең дәл ұстаным салтанатты нүктені қажет етпейді. Ол құжатта шынымен бар сөздерді және «ашық дереккөзден білетініміз осы, ал ол әлі нені дәлелдемейді» деп адал айтуға дайындықты қажет етеді.